Case: Energiehub de Waterlaat

Kennisplatform Energiehubs

• Locatie: Bedrijventerrein De Waterlaat, Bergeijk (Noord-Brabant)
• Deelnemers: 13 bedrijven verdeeld over 2 hubs (4 + 9 aansluitingen
• Soort contract: GTO
• Status: GTO-ondertekening in voorbereiding, EMS operationeel sinds zomer 2025

Op bedrijventerrein De Waterlaat in Bergeijk besloten ondernemers niet af te wachten toen netcongestie hun groei bedreigde. Samen met het Kempisch Ondernemers Platform (KOP) ontwikkelden zij twee energiehubs op De Waterlaat: een samenwerkingsvorm waarbij bedrijven hun energieverbruik en opwek op elkaar afstemmen, pieken collectief afvangen en zo binnen het bestaande aansluitvermogen ruimte creëren om te groeien en te verduurzamen. 

De Waterlaat is daarmee een van de pioniers op het gebied van energiehubs in Nederland. Het traject vergde veel doorzettingsvermogen maar levert nu een blauwdruk op voor andere bedrijventerreinen.

Ontstaan van de energiehub

De aanleiding voor Energiehub Waterlaat ligt al in 2017, toen een studie van netbeheerder Enexis aantoonde dat er problemen zouden ontstaan met afname en teruglevering bij het hoogspanningsverdeelstation in Hapert. Al in 2018 stond de hele regio als 'rood' op de congestielijst van netbeheerders. Het net zou pas ruim na 2030 verzwaard kunnen worden.

KOP, een stichting van vijf ondernemersverenigingen uit de Kempen (Bergeijk, Bladel, Eersel, Reusel-De Mierden en Valkenswaard), nam het voortouw om tot een oplossing te komen. Vanuit verkennende onderzoeken op meerdere terreinen bleken de omstandigheden op De Waterlaat kansrijk. Jan Rietdijk, programmamanager Energietransitie bij KOP, schetst de aanpak:

Uit metingen van individuele verbruiksprofielen bleek dat pieken van verschillende bedrijven nauwelijks overlapten. Een metaalbewerker kende korte, forse pieken; een ander bedrijf had een stabieler profiel. Dit principe van ongelijktijdigheid vormde de basis van de hub. 

Met een subsidie van €50.000 van Metropoolregio Eindhoven (MRE) werd een proefopstelling gebouwd. Zodat er zonder formeel groepscontract (in aanloop naar een uiteindelijke formele GTO-oplossing) al wel met een EMS aan de slag kon worden gegaan. De resultaten waren veelbelovend: waar de opgetelde individuele piekvermogens uitkwamen op 3,4 MW, bleek de werkelijke gezamenlijke piek slechts 2,8 MW. Door als groep te sturen op een gezamenlijke grens van 3,2 MW, konden individuele bedrijven toch groeien, terwijl het net collectief werd ontzien.

Aanpak en techniek

EMS en batterijopslag

De kern van de energiehub is een Energy Management Systeem (EMS) dat real-time het verbruik van alle aangesloten bedrijven monitort en stuurt. KOP koos bewust voor een partij die engineering en uitvoering kon leveren: Energy Freedom.

Eind 2024 stelde Enexis de eis dat het EMS op secondebasis moest kunnen sturen. Na een grondige herziening draait het systeem inmiddels op secondebasis. Dit is strenger dan Enexis nu vereist, maar KOP houdt vast aan deze strengere norm.

Sinds de zomer van 2025 is het EMS operationeel. Batterijen bij individuele bedrijven vangen pieken op en dienen tegelijkertijd als gedeelde asset voor de hele groep. Eén bedrijf was lange tijd afhankelijk van een dieselgenerator, omdat het geen toereikende netaansluiting kon krijgen. Zij kon dankzij de hub de generator verwijderen.

Data en modellering

KOP vroeg alle deelnemende bedrijven om hun investeringsplannen voor de komende drie jaar in kaart te brengen. Op basis van historische kwartierdata en die toekomstprofielen werden verbruiksmodellen opgesteld. Die data ligt bij Enexis als onderbouwing voor het te contracteren groepsvermogen.

Daarbij werd ook gekeken naar mogelijkheden voor vraagflexibiliteit. Helaas bleek de situatie op De Waterlaat weinig ruimte te bieden: het ging voornamelijk om de maakindustrie die materialen verspaant. Warmtepompen en LED-verlichting waren al geïmplementeerd, laadpalen waren als flexibel gelabeld, maar echte procesflexibiliteit ontbrak. Rietdijk: "We zitten nu op de botten qua flexibiliteit."

Des te groter is de verwachting dat elektrisch vervoer, met mogelijk 40% meer elektriciteitsverbruik in de komende tien jaar, de volgende grote uitdaging vormt.

Governance: coöperatie als samenwerkingsvorm

De bedrijven op de Waterlaat zitten verdeeld over verschillende middenspanningsvelden, en volgens de wet kun je alleen een GTO afsluiten per veld. Zo ontstonden er op de Waterlaat twee afzonderlijke groepen: één groep met vier aansluitingen op één veld, en één groep met negen aansluitingen op een ander veld. Beide worden als aparte project behandeld binnen Enexis, met elk hun eigen GTO-traject. 

Per groep is een coöperatie opgericht. De deelnemende bedrijven bepalen zelf wat er gebeurt. KOP vervult een faciliterende rol en is aanwezig in het bestuur, maar benadrukt dat de bedrijven zelf verantwoordelijk zijn voor de verdeling van de kosten voor software, netwerktarieven en onderlinge verrekening.

Binnen de coöperatie maken de bedrijven afspraken over besluitvormingsprocessen (per aansluiting, per vermogen of per bedrijf), het verrekeningsmodel voor gezamenlijk gebruik van assets zoals batterijen, individuele versus collectieve investeringsbeslissingen en groeiscenario's die halfjaarlijks worden geüpdatet.

Samenwerking

Bedrijven en netbeheerder

De samenwerking begon met het schetsen van de problemen. Bedrijven die zagen aankomen dat netcongestie hun groei zou raken, stapten als eerste in. Met regelmatige bijeenkomsten, open communicatie over gezamenlijke problemen en het gezamenlijk formuleren van doelstellingen werd vertrouwen opgebouwd. 

Er speelde ook een achterliggend wantrouwen richting de netbeheerder: sommige ondernemers hadden in het verleden vermogen teruggegeven op de belofte dat ze het terug konden krijgen, maar zagen die toezegging niet nagekomen. Dat maakte de stap naar samenwerking zwaar, maar versterkte ook de motivatie om het zelf op te lossen.

Na drie jaar ligt er inmiddels een GTO-voorstel op tafel voor beide groepen. Eén groep is vrijwel akkoord; bij de andere loopt de discussie nog over het voorgestelde groepsvermogen en de investeringsverplichting in batterijen vóór de livegang.

KOP als kartrekker

KOP was vanaf het begin de drijvende kracht. KOP initieerde het onderzoek, bracht partijen samen, begeleidde de selectie van technologiepartners, leverde input aan de ACM voor nieuwe wet- en regelgeving, en werkte samen met Invest-NL aan juridische contractvormen voor coöperaties die een GTO aangaan.

Subsidie was essentieel: zonder MRE en OPZuid (EU/provincie Noord-Brabant) was het niet gelukt. KOP organiseerde ook een regionale stuurgroep met gemeenten, wat het mogelijk maakt lessen van De Waterlaat te delen met andere terreinen in de Kempen.

Lessen en advies

Na bijna vijf jaar pionieren zijn de lessen van De Waterlaat helder:

• Kennis over de nettopologie is onmisbaar. Het opbouwen van die kennis,  in dialoog met Enexis, was een van de grootste leercurves.
• Doorzetten loont.Er waren momenten van terugslag: bedrijven die afhaakten, technische eisen die veranderden, wetgeving die niet aansloot, maar KOP bleef vasthouden aan de visie. "Als we bij de pakken neer waren gaan zitten, waren we nooit ergens gekomen", aldus Jan Rietdijk
• De GTO is een stap, geen eindpunt.De ondertekening van een groepstransportovereenkomst voelt als de startknop, maar op De Waterlaat werken de bedrijven al jaren samen. Batterijen draaien, het EMS stuurt, de coöperatie functioneert. De GTO is slechts één puzzelstukje in het geheel.
• Kies een partner die zowel engineering als uitvoering levert.Aparte advies- en uitvoeringstrajecten leiden tot hogere kosten en verlies van continuïteit.
• Tariefstructuur verdient aandacht. Dubbele belasting van lokale energiestromen binnen een hub remt samenwerking; een korting op de kilowattuurcomponent van de netwerkkosten zou extra stimulans geven om duurzame energie die lokaal wordt opgewekt te delen.

Rietdijk benadrukt ook de onmisbare rol van een neutrale derde partij: een moderator die het proces snapt, individuele bedrijven kan adviseren én de groep kan begeleiden. Zonder zo'n partij is er kans dat het initiatief verzandt. Bedrijven hebben het onderwerp hoog op de agenda, zeker als netcongestie hun groei remt, maar ze hebben meestal geen specialist in huis om het samen met de buren op te lossen.

Vooruitblik

De komende stappen voor De Waterlaat zijn duidelijk: de GTO-ondertekening (verwacht juni 2026), gevolgd door de audit- en testfase met Enexis, en daarna de formele livegang. 

Het EMS op de Waterlaat draait al sinds de zomer van 2025, de samenwerking was dus al in volle gang voordat het groepscontract formeel wordt vastgelegd. De GTO is daarmee een formele bevestiging van wat de bedrijven al in de praktijk doen. Jan Rietdijk omschrijft het zelf als "één stap op de route."  

Na de ondertekening wil KOP de coöperaties halfjaarlijks bij elkaar brengen om groeiplannen te actualiseren, knelpunten te bespreken en investeringsvoorstellen te doen. Op de agenda staat ook het gezamenlijk inkopen van energie voor de hele groep en uitbreiding naar andere bedrijventerreinen in Kempen. 

De Waterlaat laat zien dat een energiehub meer is dan een technische oplossing. Het is een manier van samen ondernemen, waarbij bedrijven niet wachten op de overheid of de netbeheerder, maar zelf regie nemen over hun energietoekomst.