Case Agriport A7

• Locatie: Middenmeer, Kop van Noord-Holland
• Deelnemers: zes kwekers, twee datacenters
• Soort contract: Gesloten Distributiesysteem (GDS) 
• Status: Operationeel, voortdurende gebiedsontwikkeling

In de Kop van Noord-Holland ligt een van de meest bijzondere energiegebieden van Nederland. Agriport A7, gelegen bij Middenmeer in de gemeente Hollands Kroon, is een 1000 hectare groot terrein waar glastuinbouw en datacenters naast elkaar opereren. Wat die combinatie zo uniek maakt, de fysieke nabijheid en de integratie van zes verschillende energiedragers.. Allemaal beheerd door één organisatie, volledig in eigen regie.

Die organisatie is ECW Energy, een bedrijf dat door en voor de gebruikers van het gebied is gebouwd. ECW fungeert op die manier als private netbeheerder. Daarmee is Agriport A7 niet zomaar een energiehub, maar een voorbeeld van wat een volledig geïntegreerd, zelfgestuurd energiegebied kan zijn.

Ontstaan van de hub

Agriport A7 is ruim twintig jaar geleden ontstaan. De glastuinbouwsector in het Westland liep tegen haar ruimtelijke grenzen aan. Om de groei van de sector te waarborgen, werd in de Kop van Noord-Holland een nieuw grootschalig glastuinbouwgebied ontwikkeld. Maar toen de eerste kwekers er hun intrek wilden nemen, liepen ze direct tegen een groot probleem aan: de reguliere netbeheerder had geen capaciteit.

In plaats van te wachten, gingen de kwekers zelf op zoek naar een oplossing. Een groep pioniers vroeg een ontheffing aan bij de ACM (Autoriteit Consument & Markt) voor het oprichten van een eigen gesloten distributiesysteem. Die ontheffing werd verleend. Vervolgens richtten zij ECW Energy op (Energy Combinatie Wieringermeer): een gezamenlijke netbeheerder en energiebedrijf.

ECW bouwde een eigen 150kV-aansluiting op het hoogspanningsnetwerk van TenneT, transformeerde dat naar 21kV en legde een volledig privaat distributienet aan over het gebied. Ook werden aansluitingen gerealiseerd op het gasnet van de Gasunie. De kwekers die dit initiatief namen, zijn nog steeds aandeelhouder van ECW.

Rond 2016 vestigde Microsoft zich in het gebied als eerste hyperscale datacenter in Nederland, een uiteindelijk cruciale toevoeging aan het gebied. ECW zocht namelijk een complementaire partij om de elektraproductie van de kwekers lokaal te benutten. 

De kwekers wekken met hun warmtekrachtkoppeling (WKK) namelijk veel elektriciteit op. De wens van ECW is om zoveel mogelijk van de lokaal opgewekte energie ook lokaal te verbruiken. Een datacenter, als grootverbruiker, is hiervoor ideaal. Dat complementaire profiel ontlast het landelijk net enorm: productie achter de meter, zonder onnodige transporten. 

Gijs van Diepen van ECW Energy vertelt: "Daarom is Agriport een logische plek voor de datacenters. Zowel vanuit energie-oogpunt als vanuit maatschappelijk perspectief.”

Na Microsoft volgde ook Google. Op dit moment bestaat het terrein uit ongeveer 550 hectare glastuinbouw en 70 hectare datacenters. 

Samenwerking

De samenwerking op Agriport A7 is bijzonder, omdat de betrokken partijen zich echt eigenaar voelen van het gebied en net. De zes glastuinbouwbedrijven die hier actief zijn, zijn namelijk klant van ECW én aandeelhouder. Daarmee is de vaak voorkomende spanning tussen netbeheerder en gebruiker grotendeels afwezig: de gebruiker is de netbeheerder.

ECW is daarbij een soort 'middleman' tussen de verschillende partijen in het gebied. De kwekers hebben geen directe contracten afgesloten met de datacenters. Van Diepen: “ECW onderhoudt die relaties aan beide kanten en ziet mogelijkheden voor samenwerking die partijen individueel misschien niet zouden ontdekken. Dat vraagt om vertrouwen. En dat vertrouwen is er, maar het moest worden opgebouwd.”

Een bijzonder voorbeeld van goede samenwerking is de 'waterbank' die ECW heeft ontwikkeld. De kwekers vangen regenwater op van de daken van hun kassen, iets dat zij ook individueel al deden. ECW heeft dit opgeschaald naar een collectief systeem: het regenwater wordt gezuiverd, ondergronds opgeslagen en in de zomer opgepompt om datacenters te koelen. Het restwater gaat terug naar de kassen voor irrigatie. Zo wordt drinkwatergebruik door datacenters sterk teruggedrongen en zijn de datacenters soms zelfs waterpositief.

Aanpak en technische oplossing

De kern van het systeem op Agriport A7 is dat ECW alles zelf regelt: de energiestromen én de installaties. Dat is bijzonder. ECW is namelijk een private netbeheerder. Het bedrijf is dus geen gereguleerde partij zoals Liander of TenneT. Daardoor heeft ECW meer vrijheid om eigen systemen te bouwen, te beheren en steeds verder te verbeteren.

ECW beheert zes gezamenlijke stromen: 

• elektriciteit (21kV-net aangesloten op TenneT 150kV)
• aardgas (rechtstreeks via GTS/Gasunie), 
• warmte (eigen warmtenet op circa 85°C, gevoed door WKK's, aardwarmte en biomassacentrales), 
• CO₂ (vloeibaar ingekocht, opgeslagen in tanks en via een eigen net gedistribueerd), 
• water (de genoemde waterbank) en 
• data/glasvezel (een eigen dataring die alle meters en stuursystemen verbindt).

Al deze stromen worden aangestuurd vanuit één centraal systeem: een zelfgebouwd energiemanagementsysteem (EMS) genaamd SU+M, dat ECW in eigen beheer heeft ontwikkeld en onderhoudt. SU+M monitort realtime alle verbruiken in het gebied en stuurt aan waar nodig, tot in de teeltcomputer van de kweker aan toe.

Het maandelijkse capaciteitsmodel: een unieke aanpak

Een van de dingen die de aanpak op Agriport bijzonder maakt, is de manier waarop ECW de capaciteit verdeeld. Normaal betaal je per aansluiting voor de hoogste piek in een maand. Ook als die piek maar heel kort duurde. ECW doet dat anders.

Aan het begin van elke maand geven de aangesloten bedrijven op hoeveel capaciteit zij die maand verwachten te gebruiken, een 'maandelijkse piek'. Van Diepen: “Stel: een kweker heeft bijvoorbeeld een jaarcontract van 30 MW maar verwacht in een maand slechts 20 MW nodig te hebben. Dan betaalt hij vooraf voor 20 MW, ongeacht of hij die verbruikt. Wanneer hij die 20 MW niet of gedeeltelijk verbruikt, worden de resterende MW’s als 'vrije ruimte' beschikbaar gesteld aan alle andere bedrijven in het gebied.”

Via het SU+M krijgt ieder bedrijf een realtime signaal over de beschikbare vrije ruimte. Bedrijven kunnen hierdoor meer afnemen dan hun maandcontract, zolang er vrije ruimte beschikbaar is. Zodra de vrije ruimte wegvalt, schakelt het systeem automatisch terug naar de eigen contractwaarde voor die maand.  

Daardoor wordt het net beter benut dan bij reguliere netbeheerders. “Bedrijven moeten goed inschatten hoeveel capaciteit ze nodig hebben. Te hoog inschatten is zonde van het geld. Te laag inschatten brengt risico’s met zich mee. Zo ontstaat een efficiënt systeem dat uniek is in Nederland”, aldus Van Diepen.  

Hetzelfde principe geldt voor warmte: kwekers kunnen hun warmte onderling verhandelen, waardoor de aardwarmtesystemen stabiel op basisvermogen kunnen draaien. Kan een kweker door onderhoud aan het gasnet tijdelijk niet stoken? Dan stuurt ECW de aardwarmte van een andere kweker heel eenvoudig zijn kant op.

Eigen assets, eigen regie

Reguliere netbeheerders mogen volgens de wet geen eigen installaties voor energieproductie gebruiken. ECW mag dat als ontheffinghouder in lijn met de nieuwe energiewet wel. En gebruikt die mogelijkheid ook, zo werkt ECW nu aan de aanbesteding van een grote batterij. Die batterij komt op het net van ECW en wordt een gezamenlijke voorziening voor het hele gebied. 

Bij ECW sturen acht energiemanagers dagelijks de WKK's van de kwekers aan op basis van warmtevraag, CO₂-vraag, belichtingsbehoeften en energiemarktprijzen. De WKK-capaciteit bieden ze  aan op de TenneT-markt als regel- en noodvermogen. Van Diepen: “ECW is daarmee veel meer dan een netbeheerder: het is een volledige energiedienstverlener die de hele energiehuishouding van haar klanten beter kan managen.” 

Geleerde lessen

In de afgelopen twintig jaar hebben de ondernemers op Agriport veel inzichten opgedaan op het gebied van samenwerking, techniek en organisatie. Deze inzichten kunnen waardevol zijn voor andere gebieden die een energiehub willen vormen. 

Centraliseer de regie

De belangrijkste les: zorg voor één partij die de kar trekt. Zonder zo'n centrale regisseur kan een energiehub een afspraak op papier blijven die in de praktijk niet wordt nageleefd. Zorg dat er één iemand is die een goed plan maakt. En dat de partijen die meedoen, dat ook echt steunen."

Creëer gezamenlijk belang

Het feit dat de kwekers niet alleen klant maar ook aandeelhouder zijn, maakt veel verschil. Het creëert een gezamenlijk belang, vertrouwen en openheid. Partijen die mee investeren, denken anders mee. Ze zijn bereid informatie te delen en soms een stap terug te zetten om er samen twee vooruit te gaan.

Van Diepen: "In een energiehub moet je openheid durven geven over je energiedata. En soms een stap terugzetten om er daarna twee vooruit te zetten."

Gebruik de kennis in het gebied

Van Diepen: “De waterbank, het ondergrondse regenwatersysteem, was geen extern idee. Het kwam vanuit bestaande kennis: kwekers deden dit al individueel. ”ECW schroefde het op naar collectieve schaal. Zoek naar de kennis die al aanwezig is in het gebied en kijk hoe je dat collectief kunt benutten. 

Zoek naar complementariteit

Glastuinbouw en datacenters lijken op het eerste gezicht een onlogische combinatie. Maar hun energieprofielen sluiten op elkaar aan. Die complementariteit bleek later ook aanwezig bij water: de kassen vangen regenwater op, terwijl de datacenters in de zomer koelwater nodig hebben. “Niemand had dat van tevoren bedacht. Het is ontstaan door met elkaar aan tafel te zitten en kansen te zien.”

Bouw vertrouwen op

“Het vertrouwen dat ECW heeft met de datacenters is opgebouwd over vijftien jaar. Dat gaat niet snel. Een datacenter dat een investering van meerdere miljarden doet, vertrouwt zijn elektralevering niet zomaar toe aan een private partij zonder regulering. ”ECW heeft dat vertrouwen gewonnen door consistent kwaliteit te leveren en in gesprek te blijven.

Stappen naar de toekomst

Agriport A7 is nog steeds aan het doorontwikkelen.“De komende jaren staan meerdere grote ontwikkelingen op de agenda, die elk de positie van het gebied als energie-innovatiehub verder versterken”, aldus Van Diepen.

De aanbesteding van een grootschalige batterij is vrijwel afgerond. ECW verwacht de handtekeningen binnen enkele weken te zetten. Die batterij wordt een collectieve asset voor het hele net, die piekvraag opvangt en waardoor de ondernemers het systeem nog beter kunnen benutten. 

Het transport van restwarmte van de datacenters naar de kassen staat hoog op de agenda. De datacenters groeien in omvang en vermogen en dus komt er ook steeds meer restwarmte beschikbaar. Die zouden de kassen mogelijk in de toekomst kunnen gebruiken. Van Diepen:“Dat vermindert de afhankelijkheid van aardgas enorm.”

Richting 2038 is er bovendien een 380kV-verbinding gepland richting Agriport.“Mogelijk gecombineerd met de aanlanding van wind-op-zee vanuit de Noordzee bij Den Helder. Dat zou het gebied transformeren tot een knooppunt voor duurzame energie. Precies het soort infrastructuur dat past bij een gebied waar zich nu al 70 hectare datacenters bevinden en dat  komende jaren nog verder uitbreidt.”

ECW werkt ook aan een 'Agriport Experience Center': een ontmoetingsplaats waar de omgeving, scholen, bedrijven en beleidsmakers het gebied kunnen bezoeken om te ontdekken hoe integrale energiesamenwerking eruitziet. Tegelijkertijd werkt de energiehub aan een gebiedsvisie voor de komende 10 tot 15 jaar, waarin ECW als gebiedsontwikkelaar de rol van belangenbehartiger vervult voor glastuinbouw, datacenters en bedrijventerrein samen.